Prasa konspiracyjna w okupowanej Polsce - Biuletyn Informacyjny i podziemny obieg słowa
W okupowanej Polsce prasa konspiracyjna była ważną częścią podziemnego obiegu wydawniczego, a jednym z jej głównych tytułów był Biuletyn Informacyjny. Dlaczego akurat to pismo warto poznać dokładniej?
Czym był Biuletyn Informacyjny?
Biuletyn Informacyjny ukazywał się od 5 listopada 1939 roku do 19 stycznia 1945 roku, czyli przez ponad pięć lat okupacji. Był głównym organem prasowym Biura Informacji i Propagandy Komendy Głównej ZWZ-AK, czyli komórki odpowiedzialnej za informację i działania propagandowe polskiego podziemia. Dlatego dzieje pisma najlepiej śledzić równolegle z dziejami Biura. Taki punkt widzenia pozwala traktować Biuletyn jako element zorganizowanej działalności informacyjnej podziemia. Redaktorem naczelnym od 1939 do 1944 roku był Aleksander Kamiński.
W latach 1944-1945 funkcję tę pełnił Kazimierz Feliks Kumaniecki. Pismem kierowało więc dwóch redaktorów, a zmiana nastąpiła w 1944 roku. Znając te daty i nazwiska, łatwiej uporządkujesz wydania Biuletynu i odnajdziesz je w opracowaniach.
Nakład i regionalne wydania prasy konspiracyjnej
Od 1941 roku w większych miastach ukazywały się regionalne wydania pisma. Był to ważny krok w rozwoju podziemnego obiegu wydawniczego, bo Biuletyn przestał być jednym wydaniem, a stał się tytułem ukazującym się w wielu miejscach jednocześnie. W różnych miastach czytelnicy mieli więc własne wydania Biuletynu, dlatego jako badacz musisz każdorazowo ustalić, o które z nich chodzi.
W szczytowym okresie nakład szacuje się na kilkadziesiąt tysięcy egzemplarzy. W opracowaniach znajdziesz jednak różne liczby, od około 25 tysięcy do 43 tysięcy. Rozbieżność wynika z różnicy okresów i wydań, których dotyczą dane, więc nie jest sprzecznością.
Biuletyn w czasie Powstania Warszawskiego i po nim
W czasie Powstania Warszawskiego Biuletyn ukazywał się jawnie jako dziennik, na przykład wydanie z 2 sierpnia 1944 roku. Wcześniej, od listopada 1939 roku, pismo ukazywało się w konspiracji, więc był to wyraźny wyjątek w jego historii. Po upadku powstania wydawano je w Krakowie aż do rozwiązania Armii Krajowej w styczniu 1945 roku. Zatem losy Biuletynu były ściśle związane z losami Armii Krajowej.
W podziemnej prasie publikowali także poeci. Przykładem jest Krzysztof Kamil Baczyński, a Tadeusz Gajcy współtworzył pismo Sztuka i Naród, co dowodzi, że literatura miała w konspiracji własne miejsca publikacji. Pokazuje to, że podziemne gazety nie ograniczały się do komunikatów, ponieważ w obiegu wydawniczym było miejsce także dla poezji. Pisma te były więc nie tylko źródłem informacji, ale również przestrzenią dla literatury.
Gdzie szukać więcej informacji?
Standardowym opracowaniem tematu jest książka Grzegorza Mazura Biuro Informacji i Propagandy SZP-ZWZ-AK 1939-1945 (Pax, 1987). Warto po nią sięgnąć, jeśli ważne są szczegóły działania Biura oraz historia jego wydawnictw. Dzięki książce spojrzysz na Biuletyn szerzej, jako na część większej całości. Przy pierwszym kontakcie z tematem pomocne jest uporządkowanie wiedzy według trzech osi: dat, redaktorów i wydań, a dopiero potem szczegółów, które można sprawdzić w opracowaniach.