Polskie Państwo Podziemne - jak działała władza cywilna, sądy i przedstawicielstwo polityczne
Polskie Państwo Podziemne było systemem instytucji, które w czasie okupacji niemieckiej i sowieckiej prowadziły życie publiczne w konspiracji. Jak to możliwe, że w warunkach terroru działały urzędy, sądy i reprezentacja partii politycznych? Odpowiedź jest związana z podziałem zadań między władzę cywilną, wymiar sprawiedliwości i ciała polityczne.
Delegatura Rządu na Kraj - władza wykonawcza
Podstawą cywilnej władzy była Delegatura Rządu na Kraj. Została powołana w grudniu 1940 roku przez rząd generała Władysława Sikorskiego i reprezentowała rząd na uchodźstwie na terenie okupowanego kraju. Jej szefa nazywano delegatem rządu na kraj.
Pierwszym delegatem był Cyryl Ratajski, który urzędował od 3 grudnia 1940 do 5 sierpnia 1942 roku. Od 1943 roku do 27 marca 1945 roku funkcję tę pełnił Jan Stanisław Jankowski. Ten podział na dwa okresy pozwala łatwo uporządkować chronologię działania Delegatury.
W 1941 roku w jej ramach funkcjonowało Kierownictwo Walki Cywilnej, które organizowało powszechny opór cywilny. Z Delegatury wywodziła się także Rada Pomocy Żydom Żegota. Był to więc aparat, który nie ograniczał się do administracji, ale prowadził działania w wielu obszarach życia okupowanego społeczeństwa. Obok niego działała Armia Krajowa jako część wojskowa tej struktury. Delegatura odpowiadała za sferę cywilną, a Armia Krajowa za sferę wojskową, i dlatego oba człony uzupełniały się w ramach jednej całości państwowej.
Sądy podziemne - jak egzekwowano prawo
Drugim filarem były sądy podziemne. Sądy kapturowe ZWZ działały od 1941 roku, w tym samym roku powstały Wojskowe Sądy Specjalne, a Cywilne Sądy Specjalne zaczęły działać w 1942 roku. Sądy kapturowe były związane z ZWZ, Wojskowe Sądy Specjalne miały charakter wojskowy, a Cywilne Sądy Specjalne zajmowały się sferą cywilną. Dzięki temu podziemny wymiar sprawiedliwości mógł działać równolegle w strukturach wojskowych i cywilnych.
Warto pamiętać, że sądy podziemne orzekały na podstawie kodeksu karnego z 1932 roku. Oznacza to, że opierały się na przepisach obowiązujących przed wojną, a nie na prawie tworzonym doraźnie.
Przedstawicielstwo polityczne
Trzecim elementem było przedstawicielstwo polityczne, które w czasie okupacji zmieniało nazwę i formę. Tworzyły je kolejno Polityczny Komitet Porozumiewawczy (1940-1943), Krajowa Reprezentacja Polityczna (1943-1944) i Rada Jedności Narodowej (1944-1945).
Taka sekwencja pokazuje, że ciało polityczne podziemnego państwa ewoluowało wraz z sytuacją w kraju. Każda z tych instytucji skupiała przedstawicieli stronnictw i stanowiła zaplecze polityczne dla Delegatury. Polityczny Komitet Porozumiewawczy działał w pierwszym okresie, czyli równolegle z początkami Delegatury, a jego następczynią była Krajowa Reprezentacja Polityczna. Ostatnim ogniwem została Rada Jedności Narodowej, która funkcjonowała do 1945 roku.
Dzięki takiemu układowi władza wykonawcza nie działała w oderwaniu od partii politycznych. Delegatura odpowiadała za codzienne zarządzanie sprawami cywilnymi, a przedstawicielstwo polityczne zapewniało jej oparcie w stronnictwach. Taki podział ról jest jednym z powodów, dla których Polskie Państwo Podziemne bywa opisywane jako państwo, a nie tylko ruch oporu.
Jak czytać rozbieżne daty?
Część źródeł podaje różne daty powstania Delegatury. Wynika to z faktu, że przygotowania zaczęły się wcześniej, a źródła podają jako ich początek wiosnę 1940 roku, natomiast formalne powołanie nastąpiło w grudniu 1940 roku. Dlatego warto sprawdzać opracowania instytucjonalne, które porządkują te informacje i wskazują, o jaki moment dokładnie chodzi.
Polskie Państwo Podziemne najłatwiej zrozumieć, gdy rozdzieli się trzy sfery, czyli władzę wykonawczą, sądy i reprezentację polityczną.